Kruszywo, które wjeżdża na budowę wywrotką, jeszcze niedawno było kawałkiem litej skały w ścianie wyrobiska. Kopalnia kruszywa zamienia je w gotowy materiał w kilku krokach: odstrzał, kruszenie, przesianie na frakcje, czasem płukanie, badania laboratoryjne i załadunek. Cała droga zajmuje od kilku dni do kilku tygodni, zależnie od produktu i harmonogramu zakładu. Poniżej opis na przykładzie kopalni Trzuskawica S.A.: wapiennej w Sitkówce koło Kielc i bazaltowej Targowica w Ciepłowodach na Dolnym Śląsku.
Jak zaczyna się droga kruszywa? Odstrzał i urobek
Wszystko zaczyna się od oderwania skały od calizny. Górnicy wiercą w ścianie wyrobiska siatkę otworów, umieszczają w nich materiał wybuchowy i odpalają ładunki w zaplanowanej kolejności, z opóźnieniami liczonymi w milisekundach. Dzięki temu skała nie wylatuje w powietrze, tylko osuwa się i rozpada na miejscu.
To, co zostaje po odstrzale, nazywa się urobkiem. Są w nim bryły o różnej wielkości, od kilkucentymetrowych okruchów po bloki większe od samochodu. Koparka lub ładowarka przerzuca je na wozidła, a te wywożą materiał do zakładu przeróbczego. Praca przy odstrzałach podlega ścisłym przepisom górniczym, a Trzuskawica ma za jej organizację przyznany tytuł Bezpiecznej Kopalni.
Kruszenie i przesiewanie – skąd biorą się frakcje?
Gotowe frakcje powstają przez kolejne rozdrabnianie i sortowanie urobku. Najpierw pracuje kruszarka wstępna, która rozbija największe bryły na kawałki możliwe do przeniesienia taśmociągiem. Potem materiał trafia do kruszenia wtórnego, gdzie nadaje mu się właściwy kształt ziarna. Na tym etapie decyduje się, czy ziarno będzie foremne i ostrokrawędziste, czy płaskie i wydłużone, a to z kolei wpływa na zachowanie kruszywa w betonie i w podbudowie.
Sortowanie odbywa się na przesiewaczach, czyli zestawach drgających sit o coraz mniejszych oczkach. Materiał, który przejdzie przez jedno sito, a zatrzyma się na drugim, tworzy konkretną frakcję. Stąd biorą się oznaczenia w cenniku i w karcie produktu: zapis 8/16 oznacza ziarna zatrzymane między sitem 8 mm a sitem 16 mm. Ziarno zbyt duże wraca na kruszarkę i przechodzi cykl jeszcze raz, więc w dobrze ustawionym zakładzie nic się nie marnuje.
Poniższe zestawienie pokazuje, co dzieje się na każdym etapie i co z tego wynika dla wykonawcy:
| Etap w kopalni | Co się dzieje z materiałem | Co z tego ma budowa |
| Odstrzał | Skała zostaje oderwana od calizny i rozpada się na bryły | Surowiec z jednego, stałego złoża |
| Kruszenie wstępne | Największe bryły trafiają na rozdrobnienie | Materiał gotowy do dalszej przeróbki |
| Kruszenie wtórne | Ziarno dostaje właściwą wielkość i kształt | Lepsze zagęszczanie i urabialność mieszanki |
| Przesiewanie | Sita rozdzielają materiał na frakcje | Konkretna frakcja zamiast przypadkowej mieszanki |
| Płukanie | Woda usuwa pył i drobne zanieczyszczenia | Czyste ziarno do betonu i nawierzchni |
| Badania w laboratorium | Próbki przechodzą testy parametrów | Dokumenty potwierdzające jakość partii |
Każdy z tych kroków wpływa na to, jak materiał zachowa się na budowie.
Dlaczego bazalt z Targowicy przerabia się inaczej niż wapień z Sitkówki?
Twardsza skała wymaga innych ustawień maszyn i szybciej je zużywa. Kruszywo bazaltowe z kopalni Targowica powstaje ze skały magmowej, która stygła z lawy i ma bardzo zwięzłą, drobnoziarnistą budowę. Kruszarki muszą pracować z większą siłą, a elementy robocze wymieniane są częściej niż przy skale osadowej.
W Sitkówce przerabiany jest wapień dewoński, skała miękcza i łatwiejsza w rozdrabnianiu. Z tego samego złoża powstaje szeroki zestaw produktów: kruszywa wapienne do betonu w ośmiu frakcjach od 0/1 do 16/22 mm, materiał na podbudowy w frakcjach 0/31,5, 0/63 i 2/31,5 mm, kamień hydrotechniczny 80/150 mm oraz kamień techniczny 40/80 i 80/150 mm dla przemysłu. Bazalt z Targowicy odpowiada za produkty przeznaczone tam, gdzie nawierzchnia jest najbardziej obciążona ruchem. Trzecim zakładem jest Kopalnia Dolomitu Nowa Wioska, z której pochodzą kruszywa dolomitowe do betonu, mieszanek bitumicznych i podbudów.
Płukanie i laboratorium – co decyduje o jakości gotowej partii?
Przed wysyłką część produktów przechodzi jeszcze mycie i badania. Płukanie polega na przepuszczeniu kruszywa przez strumień wody, która zabiera z powierzchni ziaren pył i najdrobniejsze cząstki. Ma to znaczenie tam, gdzie ziarno musi się dobrze związać z lepiszczem albo z zaczynem cementowym, czyli w mieszankach mineralno-asfaltowych i w betonie. W materiale na podbudowy drobne cząstki są natomiast pożądane, bo wypełniają wolne przestrzenie i ułatwiają zagęszczenie warstwy.
Równolegle pracuje zakładowe laboratorium ZKP, czyli Zakładowa Kontrola Produkcji. Próbki pobierane z produkcji sprawdza się pod kątem uziarnienia, zawartości pyłów, nasiąkliwości, mrozoodporności i odporności na rozdrabnianie. Wyniki trafiają do deklaracji właściwości użytkowych, dokumentu, który wykonawca dostaje razem z materiałem i który rozstrzyga przy odbiorze na budowie. Badania powtarzane są regularnie, żeby kolejne partie z tego samego złoża miały porównywalne parametry.
Załadunek i dostawa: ostatni odcinek drogi na budowę
Gotowe kruszywo czeka na zwałach, w podziale na frakcje, i stamtąd trafia do załadunku. Materiał wydawany jest na samochody albo na wagony. Zakład w Sitkówce ma własną bocznicę kolejową, co pozwala obsługiwać duże inwestycje bez uzależniania harmonogramu wyłącznie od transportu drogowego. Trzuskawica realizuje dostawy na terenie całej Polski, możliwy jest też odbiór własny z kopalni.
Przy planowaniu zamówienia warto mieć przygotowane kilka informacji:
- do czego materiał ma posłużyć i jaka norma obowiązuje w projekcie,
- potrzebna frakcja albo receptura mieszanki,
- planowany tonaż i terminy poszczególnych dostaw,
- sposób odbioru: transport samochodowy, kolejowy czy własny.
Droga od skały w ścianie wyrobiska do kruszywa na placu budowy ma więc kilka etapów i na każdym z nich zapadają decyzje techniczne. Dla wykonawcy oznacza to prostą rzecz: kupując materiał z konkretnej kopalni, kupuje też powtarzalność, dokumenty i harmonogram dostaw, a nie samą tonę kamienia.
FAQ
Ile trwa produkcja kruszywa w kopalni?
Od odstrzału do gotowej frakcji na zwale mija zwykle od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od produktu i bieżącego harmonogramu zakładu. Materiał najczęściej czeka już przygotowany na placu składowym, więc czas realizacji zamówienia zależy przede wszystkim od transportu i wielkości dostawy. Terminy ustalane są indywidualnie po zapytaniu ofertowym.
Czym różni się kruszywo płukane od niepłukanego?
Kruszywo płukane ma usuniętą z powierzchni ziaren warstwę pyłu, przez co lepiej wiąże się z lepiszczem asfaltowym i z zaczynem cementowym. Stosuje się je w betonie i w mieszankach mineralno-asfaltowych. W materiale na podbudowy drobne cząstki są potrzebne, bo wypełniają przestrzenie między większymi ziarnami i pomagają uzyskać wymagane zagęszczenie warstwy.
Skąd pochodzi kruszywo Trzuskawicy?
Trzuskawica S.A. ma trzy własne kopalnie. W Sitkówce w województwie świętokrzyskim wydobywany jest wapień dewoński, w Ciepłowodach na Dolnym Śląsku bazalt, a w Kopalni Nowa Wioska dolomit. Produkcja w każdym z zakładów prowadzona jest pod nadzorem zakładowego laboratorium ZKP, co zapewnia powtarzalność parametrów kolejnych dostaw.
Aby dobrać frakcję do konkretnego zastosowania, sprawdzić dostępność materiału i otrzymać wycenę, należy skontaktować się z doradcami Trzuskawica S.A. przez formularz kontaktowy albo zadzwonić do Biura Obsługi Klienta pod numer (41) 34-69-100.
